1تعریف فراشناخت
فراشناخت[1] ابتدا توسط فلاول[2]مطرح شد
تنها به تبیین و توجیه دانش فرد در مورد فرآیندها و تولیدات شناختی و نظارت
بر این فرآیندها بپردازد. فراشناخت به آگاهی انسان از نظام شناختی خود و
کنترل و نظارت به آن گفته میشود. به سخن دیگر فراشناخت، دانش یا آگاهی فرد
از نظام شناختی خودش یا دانستن در بارهی دانستن است. دانش فراشناختی یاری
میکند تا هنگام یادگیری و دانستن امور، شخص پیشرفت خود را در نظر بگیرد
همچنین این دانش کمک می کند تا نتایج تلاشها ارزیابی شود و میزان تسلط بر
مطالبی که خوانده شده، سنجیده شود. (سیف، 1392).
تعاریف مختلفی از فراشناخت ارائه شدهاست
که به درک بهتر آن کمک میکند از جمله : دانش فرد در بارهی فرآیندهای
شناختی خود و فرآیند سازماندهی و هماهنگ کردن مجموعهای از جریانها
(فلاول، 1988) تفکر در بارهی تفکر (براون[3] 1984) شناخت (براون و
دولاچ[4]، 1987)، آگاهی فرد از فرایندهها و راهبردها شناختیاش (فلاول،
1988)، و هر گونه دانش یا فعالیت شناختی که موضوع آن شناخت یا تنظیم شناخت
باشد با توجه به تعاریفی که ارائه شد میتوان گفت «فراشناخت، مجموعه دانش و
فرآیندهایی است که کنشهای شناختی فرد را نظارت هدایت و کنترل میکنند و
در واقع به مدیریت فعالیتهای شناختی میپردازند (به نقل از کارشکی، 1379).
2-1-1 راهبردهای فراشناختی
راهبردهای فراشناختی، مهارتهای اجرایی
هستند که موفقیت فعالیت یادگیری را ارزیابی میکنند (اوملی و کهات[5]،
1990به نقل ازعاطی نژاد،1391)
راهبردهای فراشناختی اساسی، شامل ربط دادن
اطلاعات جدید به اطلاعات قبلی انتخاب راهبردهای تفکر، برنامهریزی، نظارت،
و ارزیابی فرآیندهای تفکر میشود (دیرکس[6] ، 1985).
راهبردهای فراشناختی، فرآیندهای متوالی
هستند که فعالیتهای شناختی را کنترل میکنند و به تنظیم و نظارت بر
فعالیتهای یادگیری کمک میکنند، همچون کنترل آگاهانه بر یادگیری،
برنامهریزی و انتخاب راهبردها، نظارت بر فرآیند یادگیری، تصیح اشتباهات،
تحلیل اثربخشی راهبردهای یادگیری و تغییر رفتارها و راهبردهای یادگیری،
هنگامی که ضروری باشد (ریدی و همکاران، 1992 به نقل از عاطی نژاد، 1391)
گراهام (1997) عقیده دارد، راهبردهای
فراشناختی به دانش آموزان اجازه میدهد تا یادگیریشان را برنامهریزی،
کنترل و ارزیابی کنند که در بهبود یادگیری، محوریترین نقش را بازی میکند و
دانش آموزان بدون رویکردهای فراشناختی، اساساً یادگیرندگان بدون هدف هستند
(به نقل از وانگ[7] و همکاران، 2009).
راهبردهای فراشناختی عمده را میتوان در
سه طبقه قرارداد :1) راهبردهای برنامهریزی[8] 2) راهبردهای نظم دهی[9] 3)
راهبردهای نظارت و ارزشیابی . راهبردهای برنامه ریزی، شامل تعیین هدف برای
یادگیری و مطالعه، پیش بینی زمان لازم برای مطالعه، تعیین سرعت مناسب
مطالعه، تحلیل چگونگی برخورد با موضوع یادگیری، انتخاب راهبردهای یادگیری
مفید است. منظور از کنترل و نظارت، ارزشیابی یادگیرنده از کارخود برای
آگاهی یافتن از چگونگی پیشرفت خود و زیر نظر گرفتن و هدایت آن است. از جمله
می توان نظارت بر توجه در هنگام خواندن یا نوشتن یک متن، از خود پرسیدن به
هنگام مطالعه و کنترل زمان و سرعت مطالعه نام برد. این راهبردها به
یادگیرنده کمک میکند تا هر وقت به مشکلی بر میخورد به سرعت آن را تشخیص
داده، در رفع آن بکوشد. راهبردهای نظمدهی انعطافپذیری در رفتار یادگیرنده
را موجب میشوند و به او کمک میکنند تا هر زمان که برایش ضرورت داشته
باشد، یادگیری خود را تغییر دهد (سیف، 1392).
اکثر محققان، فراشناخت را به دو مؤلفه
تقسیم نمودهاند. مؤلفهی نخست که دانش فراشناختی[10] است همه بر آن توافق
دارند و در همه ی نظریات وجود دارد و زمانی حاصل میشود که فرد از
تواناییهای شناختی خود آگاه شود.
دوّمین مؤلفه در بارهی فراشناخت، تجربهی
فراشناختی[11] است. این مؤلفه بر حسب نظریههای مختلف به همراه دانش
فراشناخت کارکردهای زیر را انجام میدهد. نظم بخشی فرآیندهای شناختی (پاریس
و جاکوب، 1984)، خودمدیریتی در فکر کردن (کراس و پاریس، 1988)، کنترل
فرآیند و کنترل خود (پنوگراد و پاریس، خودمدیریتی در فکر کردن (کراس
[12]و پاریس، 1988)، کنترل فرایند خود (نیوگراد و پاریس،1980) فعالیتهای
خودگردان (گلاور و برونینگ، 1990)، (به نقل از هریس و همکاران 2010).
تجربهی فراشناختی (فلاول، 1988)، به
تجارب شناختی یا عاطفی گفته میشود، که به یک اقدام شناختی مربوط باشد.
تجارت کاملاً آگاهانه که به سادگی قابل بیان باشد نمونهای از تجارب
فراشناختیاند؛ البته تجارت فراشناختی تجارب کمتر آگاهانه و کمتر قابل بیان
را نیز شامل میشود (به نقل از هریس و همکاران، 2010).
گلاوروبرونینگ (1990 ؛ به نقل از خرازی،
1375) اظهار میدارند که افراد، کمتر از این فعالیتهای خودگردان خود اطلاع
دارند، مگر اینکه در جریان یک فعالیت شناختی مثل خواندن، به مشکلی مثل
ابهام در کلمه یا اشکال در جمله برخورد کنند. در اینجاست که فراشناخت به
آنها هشدار میدهد. که مشکل دارند و باید برای حل مشکل چارهای بیندیشند.
تجارب فراشناختی، از جهت آگاهانه بودن یا نبودن به دو دسته تقسیم میشوند.
به تجارب ناآگاهانه اشاره شد، اما بخشی از این تجارب، تجارب آگاهانهای
هستند که به تنظیم و نظارت بر فعالیتهای شناختی میپردازند و می توان از
آنها تحت عنوان «راهبردهای فراشناختی» نام برد. کارکرد اصلی راهبردهای
فراشناختی تعیین هدف، برنامه ریزی، نظارت و سازمان دهی و اصلاح سیستم
شناختی خود است (هریس و همکاران، 2010).
محقق مختلف تعابیر متفاوتی برای بیان این
راهبردها بکار بردهاند که در اینجا به بعضی از آنها اشاره میشود؛ نظارت و
کنترل بر فعالیتهای شناختی (فلاول، 1988)، مهارتهای نظارت بر جریان
آموزشی و یادگیری برای تسهیل یادگیری (گیج و برلاینز، 1988) ابزارهایی برای
هدایت راهبردهای شناختی و نظارت بر آنها (دمبو، 1994) وارسی، نظارت و
خودآموزی (منتیگو[13]، 1997) را معرفی نمودند (به نقل از هریس و همکاران،
2010).
دمبو (1994 ، به نقل از سیف، 1392) در
مقایسه راهبردهای شناختی و فراشناختی گفتهاست : «بر حسب نظام خبرپردازی،
راهبردهای شناختی به ما کمک میکنند تا اطلاعات تازه را به منظور پیوند
دادن با اطلاعاتی که میدانیم و برای ذخیرهسازی، در حافظه دراز مدّت،
آماده میسازیم تا در هنگام نیاز، به آنها دسترسی داشتهباشیم». راهبردهای
شناختی ابزارهای لازم برای یادگیری محتوا هستند، اما راهبردهای فراشناختی
بر راهبردهای شناختی اعمال کنترل میکنند و به آن ها جهت میدهند. به سخن
دیگر، می توان به یادگیرندگان راهبردهای شناختی زیادی را آموزش داد اما اگر
آنها از راهبردهای فراشناختی لازم که میگوید در یک موقعیت معین کدام
راهبرد یا استراتژی شناختی، مورد استفاده قرار میگیرد و چه وقت باید تغییر
استراتژی داد، بیبهره باشند، هرگز یادگیرندگان موفقی نخواهندشد.
بنابراین راهبردهای شناختی و فراشناختی با هم کار میکنند. فلاول (1979 به
نقل از سیف، 1392) نیز راهبردهای شناختی و فراشناختی را مقایسه کرده و در
این باره گفته است؛ «یادگیرندگان ماهر راهبردهای شناختی را به خدمت
میگیرند تا به پیشرفت شناختی دستیابند و از راهبردهای فراشناختی استفاده
میکنند تا به آن پیشرفت، نظارت و کنترل داشته باشند».
به طور کلی راهبردهای فراشناختی دامنهی
گستردهای از راهبردها را شامل میشود که کارکرد همگی آن ها در تعامل با
دانش فراشناختی، جهت هدایت، نظارت برنامهریزی و اصلاح فرآیندها و
راهبردهای شناختی است. مهمترین راهبردهای فراشناختی که در زمینه آنها
تحقیقاتی انجام شده، عبارتند از خودآموزی (مایفن بام، 1981)، خودبازبینی
(نلسون و هیز[14]، 1981)، خود پرسی (منتیگو، 7 تدریس دو جانبه (پالینسکار،
1993) بازآموزی اسنادی (دوک، 1975)، نظارت بر درک مطلب (رفوث و همکاران،
1993)، برنامهریزی، پیش بینی و نظارت (پرسلی[15] و همکاران، 1997)، نظارت
(پاریس و همکاران، 1998)، تعیین هدف و مدیریت منابع (دمبو، 1994 به نقل از
کارشکی، 1379)، خود نظم دهی (سکستون و همکاران، 1998؛ هریس ، 2003 ؛
گراهام، 2006 ؛ لین 2007).
2-1-1-1 خودآموزی
یکی از مهمترین راهبردهای فراشناختی و
مهمترین هدف آموزشی فراشناختی است. هدف اساسی خود آموزی، کسب کنترل آگاهانه
فرد بر خود و تکلیف یادگیری با استفاده از خودآموزی و گفتگوی درونی است.
در خود آموزی، شخصی مراحل و گامهایی را به کار میگیرد که او را به صورت
یادگیرندهای مستقل توانا میکند تا بر تکالیف شناختی خود، غلبه کند.
کارآمد راهبرد خودآموزی، در حیطه های مختلف شناختی، نشان دادهشدهاست
(مانخین بام، 1981).
2-1-1-2 خودبازبینی
خودبازبینی یا خود نظارتی یکی دیگر از
راهبردهای فراشناختی است. طی این راهبرد، فرد جریانها و فرآیندهای شناختی
خود را مورد توجه قرار میدهد تا ببیند آیا جریان یا فرآیند در مسیر طبیعی
خود و در جهت هدف حرکت میکند (نلسون و هیز، 1981).
2-1-1-3 خودپرسی
یکی دیگر از راهبردهای فراشناختی است که
مورد اسفتاده فراوان مخصوصاً در زمینهی خواندن دارد. کله و چان[16] (1990 ،
ترجمهی ماهر، 1372) معتقدند که آموزش این راهبردها مستلزم آموزش دانش
آموزان برای ایجاد سؤالات برای خود هنگام خواندن متن، برای افزایش درک و
فهم و یادآوری است. به اعتقاد آنها سؤالاتی که فرد از خود در طول خواندن
متن میکند، باعث تعامل فعال خواننده با متن فعال سازی دانش قبلی مرتبط با
متن، ایجاد هدف در خواندن، جهت دهی دقت به نکات مهم متن، وارسی مشکلات در
درک و فهم متن و اقدام در جهت چیرگی بر این مشکلات میشود.
2-1-1-4 خود نظم دهی
یکی از عناصر مهم فراشناخت و از راهبردهای
مهمی است که دانش آموزان با به کارگیری آن در فرآیند یادگیری خود
انعطافپذیر میشوند. این راهبرد که مستلزم برنامه ریزی هوشیارانه، بازنگری
و ارزیابی فعالیتهای شناختی است.
راهبرد خود نظمدهی در بیان نوشتاری دانش
آموزان مورد استفاده قرار گرفته و در تحقیقات بسیاری اثر مثبت آن نشان
دادهشدهاست (ارتمر و نیوبی[17] ، 1996) ؛ هکر[18] ، 1998 ؛ مک کور
میک[19] ، 2003 ؛ سیتکو[20] ، 1998 ؛ ونگ، 1999 به نقل، ازگراهام و هریس،
2010).
در پژوهش حاضر نیز برای بررسی تأثیر راهبردهای فراشناختی از راهبرد خود نظمدهی استفاده شدهاست.
2-1-1-5 تدریس دو جانبه
یکی دیگر از راهبردهای فراشناختی که
جایگاه بسیار مهمی در بین محققین دارد، تدریس دو جانبه است. (پالینسکار[21]
، 1986) معتقد است، تدریس دو جانبه گفتگوی بین معلم و دانشآموز، با هدف
مهم معنای واقعی متن است. روش تدریس دو جانبه ابتدا توسط پالینسکار طراحی
شد تا استفاده از راهبردهای فراشناختی در یادگیری متن را پرورش دهد و
محتوای این راهبرد شامل چهار مهارت خلاصه کردن با تأکید بر ایدههای اصلی
تولید سؤال، تصریح و پیش بینی یا فرضیهسازی است. عنصر مهم این راهبرد، به
عقیده ی او «چوب بست» است. این اصلاح بر حمایت یک فرد تازه کار از سوی یک
متخصص با استفاده از گفتگو جهت الگویابی و توصیف فرآیندهای شناختی است که
با حوزه ی مجاور رشد ویگوتسگی همخوان است. این الگوی آموزشی ابتدا
معلممداراست و به تدریج که کودک پیشرفت میکند به سمت دانشآموز مداری
حرکت میکند.
2-1-1-6 بازآموزی اسنادی
یکی دیگر از راهبردهای فراشناختی است که
مربوط به تعامل عوامل و میانجیگریهای انگیزشی بانظام شناختی است. هدف
این راهبردها رفع مشکلات انگیزشی دانشآموزان و تغییر باورهای علمی آن ها
در مورد یادگیری خودشان است.
مبنای نظری این راهبرد ریشه در نظریههای
اسنادی در باب انگیزش (واینر، 1984) دارد که معطوف به بررسی و تحلیل
اسنادهای علمی دانش آموزان در مورد موفقیت و شکست خود در تکالیف مدرسهای
است. مطابق این نظریهها، در صورتی که دانش آموزان موفقیت و شکستشان را به
عللی نسبت دهند که زیر کنترل آنها نیست، انگیزه کافی برای انجام تکلیف
ندارند و تمایلی به یادگیری نخواهند داشت. هدف آموزش راهبرد بازآموزی
اسنادی، این است که الگوهای اسنادی علمی معیوب یادگیرندگان را تغییر دهد و
به جای آنها باورهای انگیزشی مطلوب ایجاد شود. این نوع راهبرد به دانش
فراشناختی فرد مربوط می شود و هدف آن اصلاح باورهای اشتباه فرد، در مورد
نحوهی عمل فرآیندهای شناختی و انگیزشی و تعامل با آنهاست ( به نقل از
سیف، 1392).
به طور کلی راهبردهای فراشناختی، دامنه
وسیعی از راهبردها را شامل میشود که در جهت پیشبرد اهداف شناختی به کار
میروند و می توان گفت که مؤلفه های مختلف آن اجزای جدا از هم نیستند، بلکه
بصورت یک کل عمل میکنند و محدود به حیطه خاص نیستند، علاوه بر این در
تعامل با دانش فراشناختی هستند.
2-1-2 راهبردهای براون در بارهی کمک به فراشناخت دانشآموزان
براوان از دانشگاه کالیفرنیا برکلی،
پیشگام تحقیق در بارهی فراشناخت است. (براون[22] ، 1987) که مطالب زیر از
تحقیقات او اقتباس شدهاست.
1- به دانش آموزان باید کمک کرد تا درک کنند که فعالیتهای مختلف یادگیری انتظارات متفاوتی را به وجود میآورد.
دانش آموزان ابتدایی، که واژههای جدیدی
را فرا میگیرند باید بدانید که خواندن فهرستی از واژهها و یا حتی حفظ
آنها بهترین روش یادگیری یا به کارگیری واژه های جدید نیست. روش مؤثر
یادگیری تعریف لغت و به کارگیری آن در جاهای گوناگون است (مثلاً در مکالمه
ها، مباحثهها، تکلیفهای نوشتنی، گفتوگو با پدر مادر). همچنین
دانشآموزان دبیرستانی که قرار است امتحان سادهای را بگذرانند باید
بیاموزند که روش مطالعه برای یک امتحان ساده با مطالعه برای آزمونی که دو
پاسخ درست / نادرست دارد، متفاوت است، روش امتحانی تشریحی به توانایی مرتبط
ساختن مفهومها با یکدیگر، ذکر مثالهایی خارج از متن و ارزیابی بحثها
نیاز دارد. این روش با آزمونهای چند جوابی و آزمونهای درست / نادرست
کاملاً متفاوت است. به طور کلی، براساس تحقیقات مربوط به فراشناخت، معلمان
نباید فقط محتوای درسی را به دانشآموزان خود بیاموزند. بلکه باید روش
ارزیابی و شیوهی آماده شدن برای یادگیری را نیز آموزش دهند.( به نقل از
آقازاده و احدیان1377)
2-به دانش آموزان باید آموخت که در تنظیم مواد خواندنی از نشانههای بسیاری استفاده میشود.
عنوان، مقدمه، خلاصه، نشانهها (مانند
«نمره یک ...»، «مهمترین آنها عبارت است از ....») و مانند اینها آگاهیهای
ارزشمندی را در بارهی ابعاد مهم یک متن عرضه میکند.
3- به دانش آموزان باید آموخت که اطلاع از شناخت خود، اثر مهمی در یادگیری دارد.
[1] metacognitive
[2] . Fiaveil
[3] . Brown
[4] . Pulach
[5] . omeley & chamot
[6] .Divex
[7] . Wang
[8] . Monitorning
[9] . Regulationg
[10] .Metacognitive knowledge
[11] . Metacognitive
[12] .Cross
[13] . Montague
[14] . Nelson & heyes
[15] . Pressly
[16] . Kele & chan
[17] . Ertmer & Newby
[18] . Hacker
[19] . Mccormick
[20] . Sittko
[21] . Polinscar
[22] . Brown
